Tarih boyunca birçok Türk devleti kurulmus, bunlarin bazilari süper güç olarak dün yaya hükmetmistir. Fakat hemen belirtelim ki, ayri ayri isimler tasiyan bu devletler, aslinda bir tek devletin, Türk Devleti'nin devami idiler. Degisik adlarla anilmalari, kurucularinin, hanedanlarinin, beylerinin adlari ni devlet adiyla bir tutmalarindan ileri geli yordu. Bazen ayni dönemde birkaç Türk dev letinin bulundugunu, hatta bunlarin birbirle riyle üstünlük kurma savasi yaptiklarini da görüyoruz. Bu durum baska milletlerin tarihlerinde de görülür. Su farkla ki, bu milletler zaman zaman varliklarini devlet olarak koruyamadiklari halde, tarih boyunca en az bir bagimsiz Türk devleti daima bulunmustur.

"Türk devletleri" deyimi için bu kisa açiklamadan sonra su hususu da belirtmek isteriz: Türk devletlerinin sayisi Cumhurbaskanligi forsunda 16 yildizla simgelenen devletlerden ibaret degildir. Cumhurbaskanligi forsunda simgelenen Türk devletleri, belki Türk tarihinin en parlak yildizlari idi, ama tarihimizin parlak yildizlari bunlardan ibaret degildir. Bu yildizlarin ilki olarak gösterilen Asya Hun imparatorlugu da süphesiz ilk Türk devleti degildi. Fakat yakin zamanlara kadar yazili belgeler bize Türk tarihini ancak Hun Türkleri'nden baslatacak kadar bilgi veriyordu.

Gerek islâm öncesi, gerek zamanimiza kadar devam eden Islâmî devirde, degisik adlarla tarihte yer alan Türk devletlerinin sayisi 110'dan fazladir. Bunlarin 15'i büyük hakanlik (imparatorluk), 38'i imparatorluk olmayan devlet, 34'ü beylik, 4'ü atabeylik, 17'si hanliktir. Ayrica 1918'den bu yana kurulan Türk cumhuriyetlerini de sayiyoruz ki, bunlarin sonuncusu Kuzey Kibris Türk Cumhuriyeti' dir.

Hakanlik, beylik, atabeylik gibi devlet sekilleri baska milletlerde pek görülmez. Baska milletlerin de buna benzer siyasî kuruluslari elbette vardir ama birçok bakimdan farklilik gösterirler.

Türklerin birçok devleti ve çesitli kavimleri hâkimiyetleri altina alarak kurduklari büyük devletlere Hakanlik ya da kisaca il veya El denirdi, imparatorluk halini almamis devletler de bazen yine "Il" veya "El" genel adiyla anilirdi.

imparatorluk haline gelmis Türk devleti, meselâ Hun imparatorlugu, genis cografî bölgeleri ve çesitli topluluklari daha iyi yönetmek için "Dogu Hakanligi" ve "Bati Hakanligi" olarak ikiye ayrilirdi. Teorik olarak en büyük hükümdar Dogu Türk Eli'nin Hakani idi ve Bati Türk Eli'nin hakani ona tâbi olurdu. Her iki hakanligin yönetiminde Türk olmayan milletler de vardi. Bu idarî bölünme GökTürk'lerde de görülür. M.Ö. 2. yüzyilda Asya Hun imparatorlugu'nda Türk hâkimiyetine giren yabanci devletlerin sayisi 26, Attila zamaninda (M.S. 5. yüzyil) Bati Hunlara bagli çesitli yabanci milletlerin sayisi ise 35 kadardi.

"BEYLIK"ler, hakana tâbi idiler ama, sinirlari belli bir araziye sahiptiler ve aslî unsuru Türkler olustururdu. Kendi sinirlari içinde tam bagimsizidiler. Yalniz savaslarda hakana yardim ederler, diger zamanlarda da vergi verirlerdi: Karluk Beyligi, Tolunlular Beyligi, Saltuklu Beyligi, Karamanogullan Beyligi, Aydinogullari Beyligi... vb.

Bazen beylikler çok büyür, gelisir ve hakanlik zayiflayip çöktügü zaman onun yerini alirdi. Meselâ bir Selçuk Bey, bir Osman. Bey çikar, kendi adlari ile anilan beylikleri yine . kendi adlari ile anilan imparatorluklar haline getirirlerdi.

"ATABEYLIK" de baska milletlerin tarihinde pek görülmez. Atabey, hükümdarlarin çocuklarini, küçük tiginleri, yani küçük prensleri egiten, uzak bölgelere tecrübe kazanmalari için gönderilen bu hükümdar çocuklarina ögretmenlik, naiplik yapan bilge kisilere verilen bir unvandi. Bunlardan bazilari, özellikle merkeze uzak yerde olanlar, devlet zayifladigi zaman bulunduklari yerin idaresini kendi ellerine alir, bagimsizliklarini ilân ederlerdi Meselâ Tugteginliler ve Böriler Suriye Atabeyligi'ni, ilDenizliler Azerbaycan Atabeyligi'ni kurmuslardi.

"HANLIK"lar daha çok Altin-Ordu devletinin dagilmasindan sonra meydana çikmis siyasî kuruluslardi. Timur, Özbekistan'i aldiktan sonra Altin Ordu devleti dagilmis ve Kipçak bozkirlarinda yasayan, hanedana mensup yöneticiler arasinda taht mücadelesi, hükümdarlik mücadelesi baslamis, mücadeleyi yapanlar ya da kazananlar, kendilerine, eski Türk devletinin hakanlarini temsil etmek için "Han" veya "Kagan"; kurduklari devlete de "Hanlik" demislerdir: Peçenek Hanligi, Uz Hanligi, Özbek Hanligi, Kirim Hanligi, Buhara Hanligi, Kasgar-Turfan Hanligi... gibi.

Hun imparatorlugu'ndan önce de Türk devletlerinin bulundugunu, ama belge ve kaynak yetersizliginden, bunlarin yasayisini ancak Asya Hun imparatorlugu'ndan itibaren takip edebildigimizi söylemistik. Simdi, Hun imparatorlugu'ndan bugüne kadar kurulan Türk devletlerinin adlarini verelim.