Enerjisini yerin derinliklerinden alarak yeryüzünde yıkıcı bir etkiye sahip olan kuvvetlere denir. Bunlar yeryüzünü aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyeti yaparak şekillendirirler. Bunda iklim bölgesinin etkisi vardır. Yani her dış kuvvet her bölgede etkili değildir. Çöllerde rüzgar en önemli bir dış kuvvettir.

Kayaların Çözülmesi ve Toprak Oluşumu:

Kayaların Çözülmesi:

Zamanla kayacı oluşturan mineraller arasındaki bağın zayıflaması sunucunda taş parçalanır ve ufalanır. Bu olaya çözülme denir. Kayaların çözülmesinde Havanın içindeki gazlar,yer altı ve yerüstü suları,sıcaklık,kayacın cinsi,organizma ve zaman gibi faktörler etkilidir. Çözülme iki şekilde görülür.

a)Fiziksel(Mekanik) Çözülme: Nemin az sıcaklık farkının fazla olduğu kurak bölgelerde  görülen çözülmedir. Taşların yapılarında değişme olmaz. Özellikle çöllerde çok fazlaca görülen bir çözülmedir. Bu çözülmede toprak oluşumu çok yavaştır. Kendi içinde Buz, Tuz ve Kök çatlaması gibi dalları vardır. Bunların tamamı nemden yoksun bölgelerde görülen ayrışmadır. Türkiye’de en fazla İç Anadolu bölgesinde ve Güneydoğuda görülür.

b)Kimyasal Çözülme: kayacın hem fiziksel hem de kimyasal yapılarında görülen değişmedir. Bu tür çözülme özellikle nemli bölgelerde görülür. Dünyada en fazla Ekvator bölgesinde görülen bu çözülmede toprak oluşumu çok hızlıdır. Eriyebilen kayaçların varlığı ayrıca çözülmeyi arttırır. Türkiye’de en fazla Akdeniz ve Karadeniz bölgesinde görülür.

Yer Göçmeleri ve Kaymalar:

Yamacın bir kısmının eğim doğrultusunda yer değiştirmesine Heyelan adı verilir. Heyelanın sebepleri çeşitlilik gösterir.

a)Fazla Eğim: Heyelanın en önemli sebebidir. Düz bir arazide diğer şartlar gerçekleşse bile heyelan oluşmaz. Dik vadilerde ve yamaçlarda olma ihtimali fazladır.

b)Şiddetli Yağış: Fazla yağışla bünyesine bol miktarda yağış alan toprak daha çabuk kayar.

c)Tabakanın Durumu: Tabakanın durumu eğime paralel ise emim fazla dik ise heyelan azalır.

d)Yerçekimi: Kuvvetli yerçekimi heyelan ihtimalini arttırır.

e)Kayanın ve Toprağın Cinsi: İçine çabuk ve çok su alan kil çabuk kayar ve kopar.

NOT: HEYELANDA BİTKİ ÖRTÜSÜNÜN BİR ETKİSİ YOKTUR.

Erozyon:

Toprak tabakalarının üst kısmını akarsular, rüzgar ve sel suları gibi dış kuvvetlerin etkisiyle taşınıp sürüklenmesidir. Verimli alanları ve barajları doldurmasından dolayı çok zararlıdır. En önemli sebepleri:

a)Bitki örtüsü zayıflığı

b)Arazi eğiminin fazlalığı

c)Toprağın aşırı işlenmesi

d)Aşırı otlatma

e)Eğime paralel sürme

f)Yangınlar

g)Su taşkınları

h)Yağışların düzensiz olması  en önemli etkenlerdir.

Türkiye’nin %36 sı şiddetli,%22 si çok şiddetli erozyona uğramıştır. Erozyon su ve rüzgar erozyonu olarak guruplara ayrılır.

Önlemler:

a)Arazi ağaçlandırılmalıdır.

b)Arazi sekilenmelidir.

c)Halk bilinçlendirilmelidir.

d)Toprak boş bırakılmamalıdır.

e)Aşırı otlatma yapılmamalıdır. Ahır hayvancılığı geliştirilmelidir.

f)Tarla açmak önlenmelidir.

g)Barajların kenarlarının ağaçlandırılması gerekir.

h)Tarlaları eğime dik sürmek

< Önceki		Sonraki >