Amaç: Kayaçların nasıl oluştuğu ve türlerini biliyorum
Yer kabuğunun genel yapısını oluşturan, magmanın katılaşmasıyla oluşmuş doğal maddelere kayaç denir.

Kayaçlar 1 veya 1’den fazla minerallerin bir araya gelmesiyle oluşur.


Oluşumlarına göre kayaç türleri;

  • Püskürük Kayaçlar ( Magmatik )

Bu kayaçların ortak özelliği magmanın katılaşması sonucu oluşmuştur. Püskürük kayaçlar magmanın katılaştığı yere göre iki türe ayrılır ;

  • İç Püskürük

İç püskürük kayaçlar yer kabuğunun derinliklerinde bulunan magmanın yer kabuğu içlerine doğru sokulup buralarda katılaşmasıyla oluşur. Yüzeye çıkış yoktur.  Yavaş-yavaş soğudukları için açık renkli ve iri taneli yapıdadır. Örnek olarak ; siyenit, diyorit, granit.

  • Dış Püskürük

Yerin derinliklerinden gelen magma yüzeye ulaşarak soğur. Magmanın yüzeye ulaştığı yere volkan, bu olaya volkanizma denir. Dış püskürük kayaçlar genellikle koyu renkli olup, ince taneli yapıdadır. En yaygın örnekleri; andezit, bazalt, volkan camıdır.

Özellikle ülkemizin İç Anadolu- Güney Doğu Anadolu- Doğu Anadolu bölgelerinde görülür.

  • Tortul Kayaçlar

Püskürük kayaçlar yer yüzünde akarsular, rüzgarlar gibi taşıyıcı  dış etkenlerle çözülme olayları sonrasında aşındırılıp küçük parçalara ayrılır. Bu parçalar yine dış etkenlerce taşınıp. Göl, deniz ve okyanus gibi çanaklarda birikir. Bu olay sonucunda tortul kayaçlar oluşur.

Not: Tortul kayaçlar tabakalar halinde oluştukları için, oluştukları döneme ait bitki ve hayvan fosilleri bulundurabilirler, bu sebeple jeolojik ölçümler açısından çok önemlidir.

Oluşumun şekline göre 3’e ayrılır;

  • Kimyasal Tortul Kayaçlar

Sular tarafından kimyasal yolla çözülen minerallerin çökelmesiyle oluşur. Örneğin; kireç taşı, alçı taşı, kaya tuzu.

  • Fiziksel Tortul Kayaçlar

Akarsu, buzul, rüzgar ve dalgalar gibi dış etkenlerce çeşitli yerlerden taşınıp getirilen küçük parçalar çukur alanlarda biriktirilir. Farklı büyüklükteki kayaç parçalarının doğal çimentolarla birbirine tutturulmasıyla oluşturulur. Örneğin; kumtaşı, kil taşı, çakıl taşı.

  • Organik Tortul Kayaçlar

Eski zamanlarda yaşamış ve çeşitli nedenlerle hayatının kaybetmiş bitki ve hayvanlara ait kalıntıların kapalı ve basınçlı ortamlarda tabakalar şeklinde birikmesiyle oluşur. Örneğin; taş kömürü, linyit, mercan kayalıkları, tebeşir.

  • Başkalaşım Kayaçlar ( Metamorfik )

Püskürük ve tortul kayaçlar, yer kabuğu hareketleri sırasında tabakalar arasında yüksek basınç ve sıcaklık altında değişime uğrarlar. Bu değişim hem yapıda hem de şekildedir. Yerin derinliklerindeki sıcaklığın da etkisiyle eski özelliklerini kaybeden bu kayaçlar, yeni özellikler kazanırlar. Böylece yüzeyleri daha parlak, renkleri daha koyu ve daha yoğun kayaçlar ortaya çıkar. Örnekler ; Kireç taşı başkalaşırsa Mermer taşı olur. Granit başkalaşırsa Gnays olur. Kum taşı başkalaşırsa Kuvarsit oluşur. Kil taşının başkalaşmasıyla Mikaşist oluşur.

Amaç: Kayaç döngüsü ile ilgili kavramları ve kayaç döngüsünü biliyorum.

Yukarıdaki anlatılardan da anlaşılacağı gibi 3 grup kayaç türü, milyonlarca yıl içerisinde sürekli olarak birbirlerine dönüşmektedirler. Kayaç döngüsü de denilen bu olayda, mevcut kayaçlar derinlere doğru inerek eriyip magma haline gelir. Sonra bu magma, yeryüzüne çıkıp soğuyarak, püskürük kayaçları oluşturur. Fiziksel ve kimyasal ayrışma ile parçalanan Püskürük Kayaçlar taşınıp, tabakalar halinde çukur alanlarda birikip tortul kayaçlar oluşturur. Tortul ve Püskürük kayaçlar yüksek sıcaklık ve basınç altında, şekil ve yapı değiştirerek başkalaşım kayaçlara dönüşürler. Buna kayaç döngüsü denir.