Üzerinde yaşadığımız dünya tek düze bir yapıda değil, farklı katmanlarıyla farklı özellikler sergileyen bir yapıya sahiptir. Üzerinde yaşadığımız, ekip biçtiğimiz, kazdığımız ve sürekli işlediğimiz katmanın adı Litosfer yani Taş Küre'dir.

Litosfer ortalama 40 km. kalınlığa sahiptir. Okyanus tabanlarında (okyanusal kabuk) daha ince kıtalarda (kıtasal kabuk) ise daha kalındır. Dünya varedildiği günden bu yana geçen zaman içerisinde gerek iç kuvvetler gerekse dış kuvvetler tarafından sürekli değişime maruz bırakılmıştır. Litosferin hemen altında manto tabakası (katmanı) bulunmaktadır. Manto'yu oluşturan eriyik haldeki bu malzemelere Magma adı verilir. Akışkan bir yapıda olan magma tabakası üzerinde bulunan litosfer adeta yüzer bir halde bulunmaktadır.

Magmanın üç tür faaliyeti vardır:

  • Volkanizma (Volkanik Faaliyetler)
  • Plütonizma (İç Sokulum ve Soğumalar)
  • Tektonizma (Depremler)

Yer kabuğu bütünüyle tek bir parça değildir. Kırıklı bir yapıya sahip olup levhalar/plakalardan oluşmaktadır. Eriyik haldeki magma üzerinde yüzen bu levhalar sürekli hareket halindedir. Ancak bu hareketler, uzun bir süreci kapsadığı için insan ömrü ile mukayese ettiğimizde bu değişiklikleri farketmemiz oldukça güçtür. Kıtaların bu hareketli yapısı onların sürekli bir biçimde yer değiştirmesine neden olur. Bu süreç ise yer kabuğunda kırılmalara neden olacağından faylanmalar ve depremler meydana gelmektedir.

Magma yer kabuğundaki kırıklardan, kendisine bir yol bularak yüzeye ulaşmaya çalışır. Eğer yüzeye ulaşabilirse Volkanik Faaliyetler ortaya çıkar. Buna Volkanizma denir. Ortaya çıkan ürüne ise Volkanik Kayaç/Dış Püskürük Kayaç denilir. Eğer magma yoluna devam ettiği çatlaklardan yüzeye ulaşamazsa yerkabuğunun herhangi bir kesiminde gücünü kaybedererek sokulur ve orada soğumaya başlar. Bu tür magmatik faaliyetlere Plütonizma, ortaya çıkan ürüne ise İç Püskürük Kayaç adı verilir.

Kayaçların içerdiği malzemeler, kayaç tabiatı ve geçirdiği evreler çok önemlidir. Kayaçların tabakalar arasında yüksek sıcaklık ve basınç altında şekil ve yapı değiştirmesine Metaforfizma, bu mekanizmayla ortaya çıkan kayaca Metamorfik Kayaç adı verilir.

Yeryüzünde bulunan tüm kayaçlar aynı yapıya ve sertlik derecine sahip değildir. Kayaçların sertlik özelliklerine göre sınıflamamıza yarayan Mohs Sertkik Cetveli/Mohs Sertlik Skalası önemli bir araçtır. Yeryüzünde bulunan kayaçlar sertlik derecelerine göre yumuşaktan serte doğru sıralanırken 1'den 10'a kadar değer alırlar.

Yeryüzünde bulunan kayaçlar, oluşum mekanizmaları ve geçirdiği süreçler gözönüne alındığında direnç, yapı ve diğer yönleriyle farklı türlere ayrılabilirler. Örneğin Talk Mohs Sertlik Cetveli'ne göre sertlik derecesi 1 olan bir kayaçtır. Bu demektir ki Talk yeryüzündeki bulunan en yumuşak kayaçtır. Elmas Mohs Sertlik Cetveli'nde 10 numara ile ifade olunur. Bu da Elmas'ın yeryüzündeki en sert ve en sağlam kayaç olduğunu ifade eder. Çünkü Elmas metamorfik (başkalaşım) bir kayaştır.

---Bu makale Yücel Kesen tarafından kaleme alınmıştır.---

"Bu içerik sadece www.sosyal-bilgiler.com'da yer almaktadır. Lütfen sitemizden aldığınız içerikleri kullanırken kaynak belirtmeye gayret ediniz."