Matematik Konum, Paraleller ve Meridyenler

MATEMATİKSEL KONUM

Herhangi bir yerin ekvatora ve başlangıç meridyenine olan uzaklığına Matematiksel konum denir. Diğer bir ifade ile Matematiksel konum Sayısal ifadelerin kullanılabildiği konular ve özellikleridir. Örneğin Türkiye'nin Matematiksel konumu dendiği zaman Türkiye'ye ait enlem ve boylamların yani sayısal ifadelerin bilinmesidir.

ENLEM (PARALEL)

Enlem: Herhangi bir noktanın ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değerine enlem adı verilir.

Paralel: Ekvatora paralel olarak çizilen hayali çizgilere paralel adı verilir.

Bu tanımlara bağlı olarak Paralel ve Enlem tanımları ekvatora olan uzaklığı belirttiği için aynı  tanımlar olarak ta kullanılır. paralel ve enlemin tanımlarını yaptıktan sonra şimdide Paralellerin özelliklerini açıklayalım.

PARALELLERİN ÖZELLİKLERİ

  • 90'ı kuzeyde 90'ı güneyde olmak üzere 180 paralel vardır.(Aslında kutup noktalarını birer çizgi değilde nokta olduğunu düşünürsek 89'ı kuzeyde 89'u güneyde olmak üzere 178 meridyen vardır)
  • Paraleller arası mesafe her paralel arsında111 km'dir.
  • En büyük paralel dünyanın ortasından geçerek dünyayı iki eşit parçaya ayırdığı var sayılan ekvatordur.
  • Paralellerin boyları dünyanın şeklinden dolayı ekvatordan kutuplara gidildikçe kısalır.
  • Ekvator,Dönenceler ve Kutup daireleri özel adlarla anılırlar.
  • Kuzey-güney doğrultusunda fazla meridyen geçilirse iklim,bitki ve toprak çeşitliliği fazlalaşır.

Paralellerin özelliklerini açıkladıktan sonra 2. maddeye göre iki merkez arasındaki mesafeyi bulabiliriz. Bunu yapabilmek için

a)İki merkezde kuzeyde veya güneyde ise çıkartma işlemi;merkezlerden biri kuzeyde diğeri güneyde ise toplama işlemi yapılır.

b)Çıkan sonuç İki paralel arası sabit mesafe olan 111 ile çarpılarak sonuca gidilir.

BOYLAM (MERİDYEN)

Boylam: Herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değerine denir.

Meridyen: Kutup noktalarını birleştiren ve ekvatoru dik bir açıyla kesen  hayali yarım dairelere meridyen denir.Meridyen çizginin adı,boylam ise bu çizginin başlangıç meridyenine olan uzaklığıdır.

MERİDYENLERİN ÖZELLİKLERİ

  • Başlangıç meridyeni Greenwhich'tir.
  • 180 i doğuda 180 batıda olmak üzere 360 meridyen yayı buna karşılık 180 tam meridyen dairesi vardır.
  • Dünyanın şeklinden dolayı meridyenler arası mesafe ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe azarır.Ama iki kutup noktasını birleştiği için boylarında bir değişme yoktur.
  • İki meridyen arasında 4 dakikalık bir zaman farkı vardır.

Not: Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe meridyenler arası mesafenin değişmesine rağmen 4 dakikalık zaman farkı değişmez.Bunun en temel sebebi dünyanın şeklinden dolayı ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe çizgisel hızın yani dönüş hızının azalmasıdır.(Ayrıntıları Dünyanın şekli ve sonuçları başlığında görebilirsiniz)

  • Meridyenin en fazla işe yaradığı nokta yerel saat hesaplamaları ve yerel saatin belirlenmesidir.
  • Ekvotor dairesi üzerindeki iki meridyen arasındaki mesafe yaklaşık 111 km'dir. Türkiye'de ise bu mesafe yaklaşık 85 km'dir.

Not: 6. maddeye bağlı olarak yerel saat farkının fazla veya az olması geçilen meridyenler arası mesafeye bağlıdır. Buna bağlı olarak ekvator üzerinde bulunan bir kişi 111 km doğuya gittiği zaman 4 dakikalık bir zaman farkı olurken  kutuplarda iki meridyen arası mesafe yaklaşık 0 km iken 111 km doğuya gidildiğinde 111x4=444 dakikalık zaman farkı vardır.

Not: Bir boylam üzerindeki noktaların güneş önünden aynı anda geçmesinden dolayı yerel saatleri aynıdır.Ama burda şuna dikkat etmek gerekir.Aynı boylamdaki noktaların yerel saatleri aynıdır ama ekinoks tarihleri hariç güneşin doğuş ve batış saatleri aynı değildir.bunun sebebi ise farklı enlem ve yarım kürelerde gece ve gündüz sürelerinin farklı olmamasıdır.

AYNI BOYLAM ÜZERİNDEKİ NOKTALARDA

  • Yerel saat ve öğle vakitleri her zaman aynıdır
  • Sadece ekinokslarda güneşin doğuş ve batış vakitleri aynıdır.
  • Londraya uzaklıklarının açı değeri ve zaman farkı aynıdır.
  • 21 Mart -23 Eylül arsında aynı boylamlardaki yerlerden; kuzeye doğru gidildikçegündüz uzadığından dolayı daha kuzeyindekinden önce doğar ve sonra batar.
  • 23 Eylül-21 Mart arsında ise; güneye doğru gündüz süreleri uzadığından daha güneydekinde güneş önce doğar ve sonra batar.

Örnek: (1995/ÖYS)

Aşağıdakilerden hangisi farklı konumdaki iki yerin aynı boylamda olduğunun kesin kanıtıdır?

A) Yerel saatlerin aynı olması

B) Doğal bitki örtülerinin aynı olması

C) Başlangıç meridyenine olan uzaklıkların eşit olması

D) Aynı tarihlerde aynı mevsimlerin yaşan-ması

E) Gündüz uzunluklarının yıl boyunca aynı olması

Çözüm:

Aynı boylam üzerindeki bütün noktaların yerel saatleri aynıdır.

Cevap: A

MATEMATİKSEL KONUMUN ETKİLERİ

  • Burada metematiksel konumun etkileri olark açıklayacağımız özellikler genellikle enlemin etkileri olarak gözümüze çarpar.
  • Herhangi bir merkezin dünya üzerindeki yerini belirler.(Enlem-Boylam)
  • Yerel saat hesaplamalarında kullanılır.(Boylam)
  • Mevsimlerin belirgin olarak yaşanıp yaşanmamasını belirler.(Enlem)
  • İki merkez arası uzaklığın belirlenmesinde kullanılır.(Enlem)
  • Güneş ışınlarının düşme açısını belirle.(Enlem)
  • Gölge boylarını belirler.(Enlem)
  • Güneş ışınlarının düşme açısını belirler.(Enlem)
  • Gece-gündüz arasındaki farkı belirler.(Enlem)
  • Haritalardaki bozulma oranını belirler.(Enlem)
  • Yer çekimini etkiler.(Enlem)
  • Denizlerin tuzluluk oranlarını belirler.(Enlem)
  • İklim kuşaklarını oluşturur.(Enlem)
  • Dünyanın dönüş hızı değişir.(Enlem)

Bu maddeler haricinde daha fazla maddede yazabiliriz ama hepsi birbirine bağlı olarak oluşan özelliklerdir.