Basınç:Havada bulunan gazların ,su buharının ve toz zerreciklerinin yer yüzüne yapmış olduğu kuvvete denir.45 derece enleminde havanın basıncı 760 mm=1013 mb=1033gr dır.Buna da Normal Atmosfer basıncı denir.Basıncı kendi arasında ikiye ayırmak mümkündür.

1.Yüksek basınç:760m,1013 mb ve 1033 gr dan faz,la basınca denir.

2.Alçak Basınç:60m,1013 mb ve 1033 gr dan az olan basınca denir.

Basıncı Etkileyen Faktörler.

1.Atmosfer Yoğunluğu:Basınca etki eden en önemli faktördür.Basınç=Yoğunluk...Yani yoğunluk arttıkça basınçta artar.Yoğunluğun en fazla olduğu katmanı hatırlarsanız Troposfer olarak belirtmiştik.

2.Sıcaklık:Sıcaklık arttıkça basınç azalır.Çünkü yoğunluğu oluşturan gazlar yükselmeye başlar.Basınçla,sıcaklık ters orantılıdır.Bundan dolayı havanın sıcak olduğu yerlerde basınç azdır.Ama buna bir istisna vardır ki oda Dönencelerdir.İlerde göreceğiz Dönencelerde Dinamik Yüksek Basınç vardır.(Dünyanın Günlük Hareketinden Dolayı)

3.Yükselti:Yükselti arttıkça hava soğur.Bu soğumaya bağlı olarak basıncın artması gerekir.Ama biz demiştik ki basıncı etkileyen en önemli faktör yoğunluktur.Bundan dolayı yükseklerde yoğunluk azlığından dolayı basınç azdır.Bundan dolayı deniz seviyesinde basınç fazla iken yükseklerde basıncın az olmasından dolayı su yükseklerde daha kısa bir zamanda kaynar,ayrıca insanlar yüksekler çıktıkça iç basınç ile dış basınç arasındaki farkı dengelemek istediği zaman burun kanamaları,baş dönmeleri gerçekleşebilmektedir.

Basın her 100 m yukarı çıkıldığında 10.5 mb azalır.

4.Yerçekimi:Yerçekimi arttıkça gazların yerde tutulması daha fazla olduğu için basın yerçekiminin fazla olduğu kutuplarda fazla iken çekim gücünün az olduğu ekvatorda basınç azdır.

5.Dünyanın Dönmesi(Dinamik Etkenler.)Dünyanın dönmesi sonucunda yığılma ve alçalma sonucunda oluşan basınçlardır.Buna bağlı olarak iki hava kütlesi karşılaştıkları zaman yükselmeyle birliye basınçta bir azalma,alçalmayla da bir basınç artışı söz konusudur.Dönencelerde Dinamik Yüksek,Kutup dairelerinde Dinamik Alçak Basınç bu şekilde oluşur.

6.Mevsimler.Mevsimlerin sıcaklıklarına göre de basınç değişmeye uğrar.

Oluşumlarına göre Basınçlar:

1.Termik basınçlar:Oluşmasının en önemli sebebi dünyanın şeklidir.Kendi içinde ikeye ayrılı.Bu basınçlar dünya dönmese dahi oluşacak basınçlardır.

a)Termik Alçak Basınç:Ekvator çevresindeki ısınmaya bağlı olarak oluşan basınçtır.

b)Termik Yüksek Basınç:Kutuplardaki soğukluğa bağlı olarak oluşan basınçlardır.

2.Dinamik basınçlar:Oluşmasının en önemli nedeni dünyanın Günlük hareketidir.Dünya dönmez ise bu basınçlar oluşmaz.

a)Dinamik Yüksek Basınç:Dönencelerdeki alçalmaya bağlı olarak oluşan basınçtır.

b)Dinamik Alçak Basınç:Kutup dairelerindeki yoğunlaşmaya bağlı olarak oluşan basınçlardır.

BASINÇLARIN ÖZELLİKLERİ

1.YÜKSEK BASINÇ

Alçalıcı hava hareketi vardır. Bu sebeple yağış oluşmaz.

Hava hareketi merkezden çevreye doğrudur.

Hava genellikle açıktır. Bu sebeple yerin ısı kaybı fazladır.

Termik Y.B alanı soğuk(Kutuplar)Dinamik Y.B alanı sıcaktır(Dönenceler)

Kuzey yarımkürede sağa,güney yarımkürede sola saparlar

Bitki örtüsü azdır.

Yerin ısı kaybı ve sıcaklık farkı fazladır.

2.ALÇAK BASINÇ  

Yükselici hava hareketi vardır. Yükselen hava soğur ve yağış bırakır.

Hava hareketi çevreden merkeze doğrudur.

Hava genellikle bulutludur. Bu sebeple yerin ısı kaybı azdır.

Kuzey yarıkürede sola Güney yarımkürede sağa saparlar

Termik A.B alanı sıcak(ekvator), Dinamik A.B alanı soğuktur(60 derece enlemi)

Bitki örtüsü gürdür.

Yerin ısı kaybı ve sıcaklık farkı azdır.

RÜZGARLAR

Rüzgar:Yüksek basınçtan  alçak basınca doğru yatay yönde oluşan hava hareketidir.Rüzgarlar geldiklerin yerlerin sıcaklık özelliklerini taşıdıkları için estiği bölgenin sıcaklıklarını değiştirebilirler.Genelde zemine paralel olarak eserler.

Rüzgarın Hızını Etkileyen Faktörler:

1.Basınç Farkı:Basınç farkı arttıkça rüzgarın hızı da artar.En önemli hız faktörü budur.

2.Basınç merkezleri arasındaki yatay uzaklık:Basınç merkezleri arasındaki mesafe arttıkça hız azalır.Mesafe azaldıkça hızda artar.Buna şöyle bir örnek verebiliriz.Elimize 2 tane hortum alalım.Biri 1 diğeri 2 metre olsun.Üfürdüğümüz zaman 1 metrelik hortumda mesafe azaldığı için katıp azalır ve hızı artar.Diğerinde ise tam tersi dir.

3.Yer şekilleri:Yer şekilleri rüzgara yön verirken , aynı zamanda hızını da etkilerler. Engebeli alanlarda hız azalırken düz arazilerde hız artar.

4.Dünyanın ekseni çevresindeki hareketi: Dünyanın dönüş hızının arttığı alanlarda rüzgarın hızı daha azdır. Dönüşten kaynaklanan savrulma sebebiyle.

5.Sürtünme:Sürtünme arttıkça hız azalır.

Rüzgarın hızını ölçen alete anemometre denir.

Rüzgarın hızı arttıkça;

İç ısısı düşer ve soğuk rüzgar halini alır.

Buharlaşma artar.

Geçtiği yerlerin sıcaklığını düşürür.

Buharlaşmayı arttırır. Havanın nem açığı büyür.

Rüzgarın Yönü:

Rüzgarın yönü her zaman yüksek basınçtan alçak basınca doğrudur.ama hiçbir zaman ekısa yolu takip edemez.Bu şekilde rüzgarın yönünde sapmalr görülür.Bunlar ise:

1.Yerşekilleri:Her zaman rüzgar yerşekillerine göre kendisine yön verir.Bundan dolayı eğer rüzgar bir vadide esecek ise vadinin doğrultusu kuzey-güney ise rüzgarın hakim yönü kuzey-güneydir.Buna bağlı olarak bir rüzgar frekansına (yani rüzgarın esme sayısına) baktığımız zaman o bölgenin yerşekilleri hakkında bilgi edinebiliriz.Buna bir örnek verecek olur isek İstanbul boğazından Çanakkale boğazına esen rüzgarın yönü KD-GB dır.Çünkü boğazlar bu konumdadır. Eğer bölge düz ise rüzgar frekansında çok fazla farklılıklar yoktur.Yani her yönden birbirine yakın frekanslarda esmiştir.

2.Dünyanın Günlük hareketi:Dünya günlük hareketini yaparken rüzgar en kestirme yolu değilde dönmenin etkisiyle yolunu uzatır.

3.Basınç Merkezlerinin Konumu:Basınç merkezlerinin konumu gün içinde değişmesine bağlı olarak esme yönüde değişir.

RÜZGAR ÇEŞİTLERİ

Rüzgarlar  kendi içinde 3e ayrılır.

1.Sürekli Rüzgarlar

2.Devirli Mevsimlik Rüzgarlar

3.Yerel rüzgarlar

1. SÜREKLİ RÜZGARLAR

a)Alize Rüzgarları:30 enlemlerindeki Dinamik Y.B. alanlarından  Ekvatoral A.B alanına doğru olan hava hareketidirler.

Sürekliliği en fazla olan rüzgarlardır.

Esme yönlerinde veya hızlarında çok fazla değişmez.

Ticaret rüzgarları olarakta bilinir.

Kuzey yarımkürede KD dan GDya doğru eserken Güney yarımkürede GB dan KD’ya doğru eserler.

Denizlerden almış oldukları nemi kıtaların doğu kıyılarına yağış bırakırlar.

Ekvatorda yükselerek üstten 30 enlemlerine doğru esen rüzgarlara Ters Alizeler denir.

Bu rüzgarlar dönenceler civarında alçalarak çöllerin oluşmasına neden olurlar.

b)Batı Rüzgarları: 30 enlemlerindeki Dinamik Y.B. alanlarından 60 enlemlerindeki Dinamik A.B. alanlarına doğru esen rüzgarlardır.

Denizlerden almış oldukları nemi kıtaların doğu kıyılarına yağış bırakırlar.Bundan dolayı da Akdeniz’in batı kıyıları fazla yağış alır.

Kuzey yarımkürede GBdan KDya doğru eserken,Güney yarımkürede ise KB’dan GDya doğru eserler.

Güney yarımkürede denizin fazla yer kaplamasından dolayı etki alanı fazladır.

c)Kutup Rüzgarları: Kutuplardaki Termik Y.B alanlarından  60 enlemlerindeki Dinamik A.B merkezlerine doğru esen rüzgarlardır.

60 enlemlerinde Batı Rüzgarları ile karşılaşarak cephe oluşumuna neden olurlar.

Bu bölge ayrıca dünyanın en çok cephe yağışının görüldüğü yerdir.

Sürekli rüzgarlar bütün yıl birbirine ters yönde eserler ve okyanus akıntılarına neden olurlar.

2.DEVİRLİ MEVSİMLİK RÜZGARLAR(Muson )

Bu rüzgarlar 6 aylık dönemler içinde birbirine zıt yönde esen rüzgarlardır. Oluşmasında dolaylı etkiye sahip olan Eksen Eğikliğidir.Çünkü eksen eğikliğinin ortaya çıkarmış olduğu mevsimlere bağlı olarak oluşurlar. Musonlar yaz ve kış olmak üzere ikiye ayrılır.

1.Yaz mevsiminde denizden karaya doğru estiklerinden beraberinde bol miktarda nem getirirler  ve  yağış bırakırlar.Bunda yazın denizin geç ısınmasına bağlı olarak YB alanı oluşturması ve karalarında erken ısınmasına bağlı olarak AB alanı olmasından dolayı rüzgar denizden karaya doğru eserek:

Dünyanın en fazla yağış alan yeri Muson Asyasında Çerapunçi (Hindistan’ın K.Doğusundadır. Yıllık ortalama 12.000 mm yağış alır) yi oluşturur.

Dünyanın bir numaralı pirinç üreticilerini bu bölge çıkartır.

2.Kış mevsiminde rüzgar basıncın değişmesine bağlı olarak karadan denize doğru eserler.Bu esnada rüzgar kuru ve  soğuktur.

NOT: Endenozya adalarına rüzgar sürekli olarak denizler üzerinden geldiği için bütün yıl boyunca  yağışlıdır.(Adalar)

Yön değiştirdikleri Ocak ve Temmuz aylarında dev dalgalar  olur.

NOT:Aslında bu rüzgarın esmesinde Elsen Eğikliğinin etkisi vardır ama yağışın olamasında dağların büyük etkisi vardır. Dağlara çarpan rüzgar yükselerek soğuyor ve bu şekilde yağış oluşuyor. Örnek olarak tar çölü çok önemlidir. Muson Asyasındadır ama çöldür.

Görüldüğü yerler: Hint yarımadası , Güneydoğu Asya,Orta Amerika kıyıları, Meksika ve Gine Körfezinde ve Doğu Asya’da ve Avustralyada görülür.

3. YEREL RÜZGARLAR

oluşmasındaki en önemli faktör Dünyanın Günlük hareketidir. Gün içinde yön değiştirirler. Anlık ısı değişimine bağlı olarak yönlerinde değişme görülür. Bunlara en güzel örnek Meltem rüzgarlarıdır.

a)Meltemler: Günlük ısınma farkından doğarlar. Etki alanları dardır.

Kara-deniz meltemleri: Kara ve denizlerin günlük ısınma farkı sonucu oluşurlar. Gündüzleyin kara erken ısınırken AB alanı deniz geç ısındığı için YB alanıdır. Bundan dolayı gündüz rüzgar denizden karaya eserek deniz meltemini gece ise karadan denize eserek kara meltemini oluşturur. Ege kıyılarında yazın öğleden sonra denizden esen İmbat rüzgarı deniz meltemine örnektir.

NOT: Deniz meltemi kısa mesafelerden sıcak karaya doğru estiği için yağış bırakmaz. Sadece havayı serinletir.

Dağ ve vadi meltemi: Dağ ve vadilerin farklı ısınması sonucu oluşurlar. Bunda güneş ışınlarını alma açısı ve nem oranlarının farklı olması etkilidir.

Dağlarda nem oranı az olduğundan  ve basıncın az olmasından dolayı vadi , ovalara göre daha erken ısınır, daha erken soğur. Gündüz  vadiden dağa ersek vadi meltemini , gece ise dağdan vadiye eserek dağ meltemi olur.

NOT: Muson rüzgarları ile meltem rüzgarları arasındaki benzerlik devirli olmalarıdır. Bunun haricinde belirgin benzerlikleri yoktur.

b)Sıcak Yerel Rüzgarlar

1)Föhn Rüzgarları:Bir dağ yamacını aşarak diğer yamaçtan aşağı doğru esen rüzgarın sıcaklığı artar. Çevrede nem açığı oluşur. Bitkilere kurutucu etki yapan bu tip rüzgarlara Föhn rüzgarları denir.

Bu rüzgarların oluşmasında  yer şekilleri etkilidir.

Rüzgarlar geldikleri yerin sıcaklığını gittiği yere taşırlar. Föhn rüzgarları bu genellemeye uymaz.

Türkiyede Kuzey Anadolu dağları ile Toroslarda  etkilidir.

Etkili oldukları yerlerde:

1. Sıcaklığı arttırırlar

2. Ürünleri erken olgunlaştırırlar.

3. Anadoluda bakır sattıran adı verilir.

4.Karların erken erimesine ve sonuçta sel baskınlarına sebep olurlar.

5.Rize çevresinde portakal yetiştirilmesine olanak sağlar.

2)Sirokko: Büyük Sahradan  İtalyanın güneyine doğru esen sıcak ve kuru rüzgardır. Akdenizden geçerken nem aldığından İtalyanın güney kıyılarına yağış bırakır.

3)Hamsin:Mısırdan Akdenizin doğusuna doğru esen sıcak ve kuru rüzgardır. Akdeniz kıyılarında bazen kırmızı çamurlu yağmurun yağmasına sebep olur.

c)Soğuk yerel rüzgarlar:

1)Mistral: Kışın ve ilkbaharda Fransadan Akdenize doğru esen soğuk rüzgardır.

2)Bora:Dalmaçya kıyılarının gerisindeki dağlardan Akdenize  doğru esen soğuk rüzgardır.

3)Krivetz: Romanyadan  Karadenize doğru esen soğuk rüzgardır.

4)Etezyen: Ege Kıyılarına  yazın kuzeyden esen soğuk rüzgardır. Asor Y.B etkisiyle oluşur.

d)Tropikal Siklonlar: Tropikal kuşakta ani basınç düşmesi  ile oluşan çok şiddetli rüzgarlardır. Bu rüzgarlara  Hurricane, Tornado, Kasırga, Hortum gibi isimler verilir.

Kuzeyden esenler hava sıcaklığını azaltırken; Güneyden esenler hava sıcaklığını yükseltir.